ወጣቶች የዕለት ተዕለት ውሳኔዎች ላይ፡ የቤተሰብ፣ የመምህራን እና የትምህርት ተቋማት ሚና

የእኩዮች ተፅዕኖ በከተማ ወጣቶች የኑሮ ዘይቤ እና የዕለት ተዕለት ውሳኔዎች ላይ፡ የቤተሰብ፣ የመምህራን እና የትምህርት ተቋማት ሚና በፍጥነት በሚለዋወጠው የከተማ ህይወት ውስጥ ወጣቶች በየዕለቱ ከባድ የማህበራዊ ግፊት ይጋፈጣቸዋል። ከማህበረሰቡ ጋር የመስማማት፣ ውጫዊ ገጽታን የመጠበቅ፣ “ዘመናዊ” የመሰል እና የተወሰኑ የቡድን ልማዶችን የመከተል ፍላጎት የዕለት ተዕለት ምርጫዎቻቸውን በስውር ይወስነዋል። ይህ ተፅዕኖ ከወጪ አጠቃቀም እና ከማህበራዊ ውሎዎች እስከ ጤና፣ የእንቅልፍ ልማድ እና ለጎጂ ሱሶች የመጋለጥ እድል ድረስ ሰፊ ሽፋን አለው። ይሁን እንጂ ወጣቶች እነዚህን ተፅዕኖዎች የሚጋፈጡት ብቻቸውን አይደለም። ከበስተጀርባ የሚገኙት ቤተሰቦች፣ መምህራን፣ ትምህርት ቤቶች እና የትምህርት ዘርፍ መሪዎች የሚያዘጋጁት ወጣቶች ለቡድን ግፊት እንዲሸነፉ ወይም እውነተኛ የግል መሪነታቸውን እንዲያወጡ የሚወስን ትልቅ መሰረት ነው። 1. የከተማ ማህበራዊ ሁኔታ እና “የመገለል ፍርሃት” (FOMO) በከተማ ህይወት ውስጥ የሚፈጠሩ ማህበራዊ ስብስቦች ወጣቶች “ተቀባይነት ያለው” ወይም “አራዳ” ብለው የሚያስቧቸውን ያልተጻፉ መስፈርቶች ያወጣሉ። • ቀጥተኛ ተፅዕኖ (Direct Peer Pressure)፦ ጓደኞች የሆነን ነገር እንድናደርግ፣ እንድንቅም፣ እንድንጠጣ ወይም ያልተገባ ቦታ እንድንሄድ ግልጽ በሆነ መንገድ ሲያፋጥኑን የሚፈጠር ነው። • ስውር ተፅዕኖ (Indirect Peer Pressure)፦ በዙሪያችን ያሉ ሰዎችን አዝማሚያ በማየት “ወደኋላ የቀረሁ ያህል” የሚሰማን ስሜት ነው። ይሄኛው ስውር ግፊት ወጣቶችን በይበልጥ የሚያስጨንቅ እና በጸጥታ ውሳኔዎቻቸውን የሚያዛባ ነው። ወጣቶች በቡድን የመካተት እና ቦታ የማግኘት ተፈጥሯዊ ፍላጎት አላቸው። ነገር ግን የከተማ ህይወት ባለው የማንነት መሸፈን (anonymity) ምክንያት፣ የቅርብ ስብስብ ማግኘት እና መጠበቅ እጅግ አስቸኳይ ጉዳይ መስሎ ስለሚታያቸው ብዙ ጊዜ የግል እሴቶቻቸውን አሳልፈው ይሰጣሉ። 2. የቤተሰብ ሚና፡ ለወጣቶች አስተማማኝ ከለላ መሆን ወጣቶች በውጭው ዓለም ከሚገጥማቸው ማህበራዊ ግፊት አንጻር ቤተሰብ የመጀመሪያው የመከላከል አቅም ነው። • ከፍርድ ነፃ የሆነ ውይይት ማድረግ፦ ወጣቶች የከተማ አዝማሚያዎችን ሲከተሉ ወይም ሲሞክሩ ወዲያውኑ ከመኮነን ይልቅ፣ በክፍት መንፈስ የሚያዳምጣቸው ቤተሰብ ሲኖር ምስጢራቸውን አይሸሽጉም። • የፋይናንስ እና የምርጫ እውቀትን ማስተማር፦ ይበልጥ ተቀባይነት ለማግኘት ከተጣጣመ አቅም በላይ ወጪ ማድረግ (በልብስ፣ በካፌ ውሎ ወይም በመዝናኛ) ከድንበር ማጣት የሚመጣ ነው። ቤተሰቦች የገንዘብ አጠቃቀምን እና የግል እሴት በውጫዊ ቁሳቁስ እንደማይለካ በተግባር ማሳየት አለባቸው። • የውስጥ መሪነትን ማጠናከር፦ ጠንካራ የቤተሰብ መርህ እና ፍቅር ያለው ወጣት በከተማ አየር ውስጥ በቀላሉ አይነዳም። የቤተሰብ እሴት እንደ መልህቅ ሆኖ ያገለግለዋል።

3. የመምህራን ሚና፡ ምልክቶችን መከታተል እና በቅጽበት ማነፅ መምህራን በየዕለቱ የወጣቶችን ማህበራዊ እንቅስቃሴ ቅርብ ሆነው የማየት ዕድል አላቸው። • የባህሪ ለውጦችን ማስተዋል፦ የትምህርት ፍላጎት መቀነስ፣ የስብስብ ለውጦች፣ ወይም በጭንቀት የተሞላ የሰውነት ምልክቶችን ቀድሞ መረዳት የመምህራን ትልቅ አቅም ነው። • ትችታዊ አስተሳሰብን (Critical Thinking) ማሳደግ፦ ተማሪዎች የሆነን አዝማሚያ ወይም ልማድ ዓይነ-አውር በሆነ መንገድ ከመከተላቸው በፊት “ይህ ለእኔ ጥቅም አለው ወይ?” ብለው እንዲጠይቁ በክፍል ውስጥ ውይይቶችን ማመቻቸት። • በጎ የእኩዮች ተፅዕኖ መፍጠር፦ ተማሪዎችን በቡድን ስራ ወቅት ከተለያዩ ማህበራዊ ስብስቦች ጋር በመደባለቅ የጠበበ የቡድን ህግ (cliques) እንዲፈርስ ማድረግ።
4. የትምህርት ቤት፡ በጎ ባህልን መገንባት ትምህርት ቤቶች ከተራ ማስተማሪያነት አልፈው የወጣቶች ማህበራዊ ህይወት የሚቀርጽበት ማዕከል ናቸው። • አማራጭ ክለቦች እና እንቅስቃሴዎች፦ በስፖርት፣ በስነ-ጥበብ፣ በቴክኖሎጂ እና በበጎ ፈቃድ ስራዎች ተማሪዎች እውቅና የሚያገኙበትን እድል ማፋፋም። ማህበራዊ ቦታ በጎጂ ልማዶች ሳይሆን በክህሎት የሚገኝበትን መንገድ ማመቻቸት። • የተማሪዎች የእርስ በእርስ ምክር (Peer Mentorship)፦ በዕድሜ ወይም በክፍል ከፍ ያሉ ተማሪዎችን በማሰልጠን የታችኞችን እንዲያማክሩ ማድረግ። ወጣቶች ከአዋቂዎች ይልቅ ከእኩዮቻቸው የሚሰጡን ምክሮች በቀላሉ ይቀበላሉ። • የስነ-ልቦና ምክር አገልግሎት (Counseling)፦ ተማሪዎች የማህበራዊ ጭንቀት፣ የመገለል ስሜት ወይም የቡድን ግፊት ሲገጥማቸው በሚስጥር የሚያናግሩት ባለሙያ በትምህርት ቤቶች መኖር አለበት።
5. የትምህርት ዘርፉ እና የፖሊሲ ደረጃ፡ የረጅም ጊዜ መፍትሔዎች የፖሊሲ አውጪዎች እና የትምህርት መሪዎች ወጣቶችን ለዘለቄታው ለማብቃት በሁለት ዋና ዋና አዕማድ ላይ አተኩረው መስራት አለባቸው፦ ሀ. የህይወት ክህሎት ትምህርት (Social-Emotional Learning - SEL) የህይወት ክህሎት ትምህርት ከተራ የቲዎሪ ትምህርት አልፎ የወጣቶችን ውስጣዊ ማንነት የሚያነፅ ዋና መሳሪያ ነው። ይህን ክህሎት በትምህርት ፕሮግራሞች ውስጥ በስፋት ማካተት የሚከተሉትን መሰረታዊ ነጥቦች ያካትታል፦ • ወሰን የማበጀት ክህሎት (Boundary Setting): ወጣቶች “አይ” ማለትን እንደ ድክመት ሳይሆን እንደ ጥንካሬ የሚያዩበትን የስነ-ልቦና ስልጠና መስጠት። ከእኩዮቻቸው የሚመጣባቸውን ጫና ሳይፈሩ እና ግጭት ሳይፈጥሩ የራሳቸውን መርህ እና መስመር በግልጽ የሚያስረዱበትን የመግባባት ጥበብ (Assertive Communication) ማስተማር። • ስሜትን የመቆጣጠር እና የመረዳት ችሎታ (Emotional Regulation): የከተማ ወጣቶች የሚያጋጥማቸውን የመገለል ስሜት፣ የብቸኝነት ፍርሃት፣ እና የማህበራዊ ቦታ የማጣት ስጋት በብስለት እንዲረዱ ማድረግ። ስሜታዊ ግፊቶችን በመስጠት ፈጣን እና ጎጂ ውሳኔዎችን ከመውሰድ ይልቅ፣ ረጋ ብለው ማሰብ የሚያስችላቸውን አእምሮአዊ እረፍት (Mindfulness) እና የውጥረት ማስታገሻ ስልቶችን ማሰልጠን። • የራስን ውሳኔ የመወሰን ባለቤትነት (Responsible Decision-Making): የትኛውም ውሳኔ አጭር እና የረጅም ጊዜ ወሊጅ ውጤቶች እንዳሉት ወጣቶች እንዲረዱ ማድረግ። በቡድን ተፅዕኖ ስር ሆነው ከመወሰን ይልቅ፣ በራሳቸው እሴቶች እና የወደፊት ግቦች ላይ ተመስርተው ውሳኔ የመስጠት እና ለውሳኔዎቻቸው ሙሉ ሃላፊነት የመውሰድ ልማድን ማዳበር። ለ. የዲጂታል እና ሚዲያ እውቀት (Digital & Media Literacy) በአሁኑ ዘመን የከተማ እኩዮች ተፅዕኖ በአካል ከሚደረግ ውይይት በላይ በማህበራዊ ሚዲያ (TikTok, Instagram, Telegram) አማካኝነት በእጥፍ ይበዛል። ወጣቶች በዲጂታሉ ዓለም ሳይዋጡ የተረጋጋ ስብዕና እንዲኖራቸው የሚከተሉት ነጥቦች በትምህርት ፕሮግራሞች ሊካተቱ ይገባል፦ • ትችታዊ የመረጃ መመርመር (Critical Media Analysis): ማህበራዊ ሚዲያ ላይ የሚለቀቁ ምስሎች እና ቪዲዮዎች አብዛኞቹ የተቀናበሩ (curated) እና የሰዎችን አዎንታዊ ጎን ብቻ የሚያሳዩ መሆናቸውን ወጣቶች እንዲረዱ ማድረግ። “በስክሪን ላይ የሚታየው በሙሉ የእውነተኛ ህይወት መስፈርት አይደለም” የሚል አስተሳሰብ በማዳበር፣ ከንቱ ንፅጽር እና በራስ የመተማመን ማጣትን ማስቀረት። • የዲጂታል ድንበር እና የጊዜ አጠቃቀም (Digital Boundaries): የዲጂታል ሱስ እና የማህበራዊ ሚዲያ ውሎ የወጣቶችን እንቅልፍ፣ የትምህርት ትኩረት እና የአእምሮ ጤና እንዳይጎዳ ማድረግ። አእምሮአዊ እረፍት የሚያስገኙ “የዲጂታል እረፍት” (Digital Detox) ጊዜያትን በልማድነት እንዲይዙ ማስተማር። • የሳይበር ጎጂ ባህሪያትን መመከት (Cyberbullying & Online Peer Pressure): በኢንተርኔት የሚደረጉ አላስፈላጊ የቡድን ግፊቶችን፣ መገለሎችን እና ስም ማጥፋቶችን እንዴት መመከት እና ሪፖርት ማድረግ እንደሚችሉ ግልጽ መመሪያ መስጠት። በዲጂታሉ ዓለም ውስጥም ቢሆን የራሳቸውን ደህንነት እና ክብር የማስጠበቅ መብት እንዳላቸው ማሳወቅ። ማጠቃለያ ወጣቶች ጎጂ ከሆኑ የእኩዮች ተፅዕኖዎች እና ከከተማ ህይወት ግፊት እንዲወጡ ማድረግ “አታድርጉ” በማለት ብቻ አይሳካም። ይልቁንም የተሻለ እና አላማ ያለው አማራጭ በማሳየት ነው የሚሳካው። ቤተሰቦች፣ መምህራን እና የትምህርት ተቋማት በአንድነት ሲሰሩ፣ ወጣቶች በራሳቸው የሚተማመኑ፣ የራሳቸውን “የውስጥ መሪ” (Internal Compass) የፈጠሩ እና በከተማው ውጣ ውረድ ውስጥ ዓላማቸውን ሳይስቱ የሚጓዙ ዜጎች ይሆናሉ። የጎበዝ አካዳሚ (Gobez Academy) ዓላማ ወጣቶችን በትምህርት ብቻ ሳይሆን በራስ መሪነት እና በህይወት ክህሎት ማነፅ ነው።